Ο καφέ κάδος στα Βριλήσσια: ένα πρόγραμμα χωριστής συλλογής βιοαποβλήτων, με ενθαρρυντικά αποτελέσματα

(Μαρία Βιτωράκη, χημικός μηχανικός MSc)
H χωριστή συλλογή βιοαποβλήτων είναι σημείο κλειδί για τη βιώσιμη διαχείριση απορριμμάτων, όπως αποδεικνύεται από πολλές περιπτώσεις Δήμων και πόλεων που έχουν πετύχει εξαιρετικά αποτελέσματα, σε σύντομο χρονικό διάστημα.
Στην Ελλάδα ελάχιστοι Δήμοι έχουν εφαρμόσει μέχρι σήμερα αντίστοιχα προγράμματα. Γιατί; Έλλειψη οράματος, τόλμης και ηγεσίας από τις δημοτικές αρχές, αδιαφορία και αδράνεια, βόλεμα σε λανθασμένες πρακτικές του παρελθόντος που οδηγούν σε μεγάλα ποσοστά ταφής χρήσιμων υλικών.
Υπάρχουν ωστόσο εξαιρέσεις στις οποίες έχει αξία να αναφερόμαστε γιατί αποτελούν ζωντανά παραδείγματα που ανοίγουν νέους δρόμους στη βιώσιμη διαχείριση των απορριμμάτων. Ο Δήμος Βριλησσίων τόλμησε να εφαρμόσει το πρόγραμμα του καφέ κάδου με πολύ ενθαρρυντικά αποτελέσματα.
Επειδή κανένα πρόγραμμα δεν εφαρμόζεται, ούτε προχωράει με τον αυτόματο πιλότο, οι άνθρωποι που αναλαμβάνουν θέσεις ευθύνης στην Τοπική Αυτοδιοίκηση μπορούν να κάνουν τη διαφορά και να ηγηθούν των αλλαγών που χρειαζόμαστε. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, ο Αλέξης Μαυραγάνης ένας νέος επιστήμονας με σπουδές στη Βιώσιμη Ανάπτυξη, ανέλαβε το 2014 την ευθύνη της διαχείρισης απορριμμάτων, ως αντιδήμαρχος περιβάλλοντος και ξεκίνησε με νέα αντίληψη και μεθοδικό τρόπο τα προγράμματα χωριστής συλλογής.

Τι έγινε στα Βριλήσσια

Τα Βριλήσσια, ένας αστικός προαστιακός Δήμος της ΒΑ Αθήνας, παρόμοιων χαρακτηριστικών με τους γειτονικούς Δήμους Αμαρουσίου, Κηφισιάς, Χαλανδρίου, με κύριες χρήσεις αμιγούς κατοικίας και εμπορικής δραστηριότητας. Έχει πολλούς χώρους πρασίνου και κατοικίες με κήπους και φιλοξενεί, σύμφωνα με την τελευταία απογραφή περίπου 31,000 κατοίκους, σε μια περιοχή 3,900 τετρ. χλμ. (μέση πυκνότητα πληθυσμού 8 κάτοικοι/τετρ. χλμ.).
Έως το 2015, η διαχείριση απορριμμάτων στον Δήμο ακολουθούσε το συμβατικό σχήμα με τα δύο ρεύματα, του μπλε κάδου για τη συλλογή ανακυκλώσιμων συσκευασιών και του ρεύματος συλλογής υπολειμμάτων, συμπεριλαμβανόμενου του οργανικού κλάσματος.
Σύμφωνα με στοιχεία του Δήμου, η ετήσια κατά κεφαλή παραγωγή απορριμμάτων ανέρχονταν σε 470 Kg, ενώ το ποσοστό χωριστής συλλογής μέσω του μπλε κάδου ήταν μόλις 11%. Το ποσοστό των καθαρών ανακυκλώσιμων υλικών μετά τη διαδικασία διαχωρισμού στο Κέντρο Διαλογής (ΚΔΑΥ) ήταν 5.5%. Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι από τα υλικά που συλλέγονταν στους μπλε κάδους τα μισά απορρίπτονταν ως ακατάλληλα. Κατά συνέπεια, επί του συνόλου των παραγόμενων απορριμμάτων, περίπου 5.5% οδηγούνταν σε ανακύκλωση και 94.5% σε ταφή στον ΧΥΤΑ Φυλής.
Το 2015 εκπονήθηκε και άρχισε να υλοποιείται το τοπικό σχέδιο διαχείρισης απορριμμάτων, θέτοντας ως κύριους στόχους:
  • Τη δραστική μείωση της ταφής των παραγόμενων απορριμμάτων
  • Τη χωριστή συλλογή των οργανικών, με τη δημιουργία νέου ρεύματος του καφέ κάδου και εφαρμογή κομποστοποίησης στη μονάδα Μηχανικής Βιολογικής Επεξεργασίας (ΕΜΑΚ) Λιοσίων για την παραγωγή καλής ποιότητας κομπόστ.
  • Τη βελτίωση της ποιότητας των συλλεγόμενων ανακυκλώσιμων υλικών στους μπλε κάδους και μείωση του απορριπτόμενου κλάσματος στο Κέντρο Διαλογής.
  • Τη δημιουργία πράσινων σημείων για την αύξηση χωριστής συλλογής ανακυκλώσιμων υλικών και τη διαχείριση επικίνδυνων οικιακών απορριμμάτων.
  • Τη διαχείριση των Αποβλήτων Εκσκαφών Κατασκευών Κατεδαφίσεων
  • Την πιλοτική εφαρμογή προγράμματος PAYT («πληρώνω όσο πετάω»)
Σε εφαρμογή του σχεδίου δράσης του Δήμου πραγματοποιήθηκαν τα εξής βήματα:
  • Χωριστή συλλογή των οργανικών υπολειμμάτων και ανακυκλώσιμων συσκευασιών στις λαϊκές αγορές καθώς και σε super market/ μανάβικα.
  • Αύξηση του αριθμού των μπλε κάδων σε 650 από 500 που ήταν εγκατεστημένοι.
  • Αύξηση των κεντρικών κάδων συλλογής γυαλιού σε 40 από 3.
  • Εισαγωγή του δικτύου καφέ κάδων. Μέχρι στιγμής εισήχθησαν 350 καφέ κάδοι, με σταδιακό τρόπο, ώστε να καλυφθεί σχεδόν το σύνολο του πληθυσμού. Το πρόγραμμα του καφέ κάδου συνδυάστηκε με εκτεταμένα προγράμματα ενημέρωσης των δημοτών.
  • Εκπόνηση προγράμματος Life PAYT («πληρώνω όσο πετάω»), σε συνεργασία με το ΕΜΠ και άλλους Ευρωπαϊκούς Δήμους για την πιλοτική εφαρμογή εφαρμογής του δικαιότερου μοντέλου χρέωσης των δημοτών σύμφωνα με τον όγκο των παραγόμενων υπολειμμάτων.
  • Χωριστή συλλογή χαρτιού σε σχολεία με σύγχρονες δράσεις ενημέρωσης, ευαισθητοποίησης, όπως για παράδειγμα μαθητικοί διαγωνισμοί ανακύκλωσης.
  • Χωριστή συλλογή και αξιοποίηση ΑΕΚΚ (αποβλήτων κατασκευών/κατεδαφίσεων)

Τα αποτελέσματα στα Βριλήσσια

Σε χρονική περίοδο δύο ετών (2015 – 2017) είχαμε τα εξής αποτελέσματα στο Δήμο Βριλησσίων:
  • Ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα ήταν η αύξηση της χωριστής συλλογή βιοαποβλήτων από 20 τόνους το 2015, σε 1008 τόνους το 2017. Ένα ποσοστό 15% των παραγόμενων βιοαποβλήτων συλλέγεται σήμερα σε χωριστό ρεύμα. Τα προ-διαλεγμένα οργανικά υλικά (υλικά καφέ κάδου, κλαδέματα, οργανικά υπόλοιπα λαϊκών αγορών και super market), οδηγούνται στη μονάδα Μηχανικής Βιολογικής Επεξεργασίας (ΕΜΑΚ) Λιοσίων, και μέσω κομποστοποίησης μετατρέπονται σε καλής ποιότητας εδαφοβελτιωτικό, το οποίο συσκευάζεται προς πώληση. (http://fisikolipasma.gr/)
  • Βελτιώθηκε σημαντικά η ποιότητα και αυξήθηκε η ποσότητα των συλλεγόμενων υλικών συσκευασίας στους μπλε κάδους. Η χωριστή συλλογή των ξηρών ανακυκλώσιμων σημείωσε αύξηση της τάξης του 13% (από 53 κιλά ανά κάτοικο το 2015, σε 60 κιλά ανά κάτοικο το 2017), μέσω της επέκτασης του δικτύου των μπλε κάδων και των προγραμμάτων ενημέρωσης των δημοτών. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι το απορριπτόμενο κλάσμα στο ΚΔΑΥ μειώθηκε από περίπου 50%, το 2015, σε 24% το 2017, ενώ τα υπολείμματα που οδηγούνται σε ταφή, μετά το διαχωρισμό στο ΚΔΑΥ, σχεδόν μηδενίστηκαν εξαιτίας της παραγωγής RDF και διάθεσης του στη βιομηχανία.
  • Ένα πρόβλημα που παρατηρείται είναι ότι η κατά κεφαλή ετήσια παραγωγή απορριμμάτων στην περίοδο 2015 – 2017, δεν μειώθηκε, αλλά αντίθετα παρουσίασε μια αύξηση της τάξης του 10%. Αυτό σημαίνει ότι οι δημοτικές αρχές θα πρέπει να δώσουν προτεραιότητα στην πρόληψη παραγωγής απορριμμάτων και να ενθαρρύνουν προγράμματα οικιακής κομποστοποίησης, ιδίως σε οικίες με κήπους, παρέχοντας οικονομικά κίνητρα με έκπτωση στα τέλη καθαριότητας.
  • Σημαντικά οικονομικά οφέλη για τον Δήμο και τους δημότες, προέκυψαν από την εφαρμογή του προγράμματος καφέ κάδου και την αύξηση της χωριστής συλλογής των ξηρών ανακυκλώσιμων, αλλά και τη διαχείριση των ΑΕΚΚ με χωριστή συλλογή. Μέσα σε ένα έτος (2017) εξοικονομήθηκαν περίπου 60,000 ευρώ.

Συμπεράσματα – Προτάσεις

Ο Δήμος Βριλησσίων έκανε το πρώτο βήμα με τη χωριστή συλλογή των βιοαποβλήτων σε κεντρικούς καφέ κάδους, προσβάσιμους σε κάθε οικία και την καλύτερη διαχείριση των ξηρών ανακυκλώσιμων στους μπλε κάδους. Ωστόσο υπάρχουν ακόμη πολλά και μεγάλα περιθώρια βελτίωσης της χωριστής συλλογής που παραμένει χαμηλή συγκριτικά με τον μέσο όρο σε Ευρωπαϊκό επίπεδο.
Η απόδοση συλλογής (capture rate) για τα ξηρά ανακυκλώσιμα είναι, σύμφωνα με τα στοιχεία του 2017, 60 κιλά ανά κάτοικο το χρόνο, ενώ η απόδοση συλλογής για τα οργανικά είναι 32 κιλά ανά κάτοικο το χρόνο. Κατά συνέπεια, υπάρχουν μεγάλα περιθώρια βελτίωσης για να επιτευχθούν μεγαλύτερα ποσοστά  χωριστής συλλογής, της τάξης του 50 – 70% και να βελτιωθεί η ποιότητα των προ-διαλεγμένων υλικών.  Συγχρόνως, προτεραιότητα είναι η μείωση της συνολικής παραγωγής απορριμμάτων.
Εδώ ισχύει το τρίπτυχο: Φιλόδοξοι στόχοι – συστηματική δουλειά και οργάνωση – καλύτερα αποτελέσματα. Οι δημοτικές αρχές, εκτιμώντας τα αποτελέσματα των προηγούμενων ετών μπορούν να θέσουν φιλόδοξους στόχους και να βελτιώσουν το πρόγραμμα του καφέ κάδου προχωρώντας σε:
–  Προγράμματα πρόληψης και επαναχρησιμοποίησης, ώστε να μειωθεί η παραγωγή απορριμμάτων, με έμφαση στην εκπαίδευση, ενημέρωση των δημοτών. Σχολικά προγράμματα, μαθητικοί διαγωνισμοί για την πρόληψη. Η εμπειρία από άλλους Δήμους είναι πλούσια και υπάρχει πληθώρα εργαλείων που μπορούν να αξιοποιηθούν για το σκοπό αυτό.
 –  Συλλογή πόρτα – πόρτα, αρχικά σε κάποιες περιοχές του Δήμου και στη συνέχεια στο σύνολο του Δήμου, παρέχοντας τον κατάλληλο εξοπλισμό και επαρκή ενημέρωση  τους δημότες. Για το σκοπό αυτό μπορούν να αξιοποιήσουν την εμπειρία άλλων πιλοτικών προγραμμάτων καθώς και τον αναλυτικό οδηγό του ΥΠΕΚΑ για την χωριστή συλλογή βιοαποβλήτων. Ο Δήμος Βριλησσίων είναι ιδανική περίπτωση για τη συλλογή πόρτα – πόρτα, εξαιτίας του ημι-αστικού χαρακτήρα του (πολλές μονοκατοικίες, οικίες με λίγα διαμερίσματα και κήπους). Το κόστος συλλογής θα αυξηθεί αλλά το συνολικό κόστος διαχείρισης θα μειωθεί μεσοπρόθεσμα από τη μείωση της ταφής και τα αυξημένα έσοδα από τα συλλεγόμενα υλικά.
Διαφοροποίηση του τρόπου χρέωσης των δημοτών, σύμφωνα με το ανταποδοτικό μοντέλο «πληρώνω όσο πετάω», με χρέωση ανάλογη με την ποσότητα των συλλεγόμενων υπολειμμάτων ανά δημότη και με έκπτωση σε όσους κάνουν οικιακή κομποστοποίηση. Αυτή είναι η δυσκολότερη, αλλά και μεγαλύτερης σημασίας αλλαγή, μια δομική μεταρρύθμιση που συγχρόνως απαιτεί και αλλαγή του θεσμικού πλαισίου με νομοθετική ρύθμιση. Ο Δήμος Βριλησσίων  μπορεί να αξιοποιήσει τα αποτελέσματα του πιλοτικού PAYT που βρίσκεται σε εξέλιξη.
Διεύρυνση της χωριστής συλλογής για περισσότερα υλικά, όπως χαρτί/χαρτόνι, πλαστικά και μέταλλα. Πολύ θετικά είναι τα προγράμματα χωριστής συλλογής χαρτιού που έχει εφαρμόσει ο Δήμος σε σχολεία αλλά θα πρέπει να επεκταθούν και να καλύψουν το σύνολο του πληθυσμού.
Συνοψίζοντας, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι ο Δήμος Βριλησσίων μπορεί ρεαλιστικά σήμερα να εφαρμόσει ένα πρόγραμμα μηδενικών αποβλήτων, έχοντας ήδη διανύσει μια απόσταση που του δίνει ισχυρό προβάδισμα σε σχέση με άλλους Ελληνικούς Δήμους. Τα οφέλη που θα προκύψουν για το Δήμο είναι μεγάλα: η ενεργή συμβολή του στην κυκλική οικονομία και στη δημιουργία θέσεων εργασίας, η μείωση του κόστους διαχείρισης απορριμμάτων, σε συνδυασμό με το περιβαλλοντικό κέρδος και την επίτευξη εθνικών και περιφερειακών στόχων για τη μείωση της ταφής και τη βιώσιμη διαχείριση αποβλήτων.

 

 

Σημείωση: Όλα τα στοιχεία που χρησιμοποίησα για το παραπάνω άρθρο προέρχονται από τις ετήσιες εκθέσεις του ΕΔΣΝΑ και της ΕΕΑΑ, που μου παραχώρησε ο Αντιδήμαρχος Περιβάλλοντος του Δήμου Βριλησσίων, κ. Α. Μαυραγάνης. Τον ευχαριστώ θερμά!