Η Ευρωπαϊκή στρατηγική για τα πλαστικά στα πλαίσια της κυκλικής οικονομίας. Κυριότερες προκλήσεις & στόχοι.

(Μαρία Βιτωράκη, χημικός μηχανικός MSc)
Τον Ιανουάριο του 2018 δημοσιεύτηκε η Ευρωπαϊκή στρατηγική για τα πλαστικά στα πλαίσια της κυκλικής οικονομίας. Ήταν αποτέλεσμα πολύμηνης διαβούλευσης, έντονου δημόσιου διαλόγου με τη συμμετοχή οργανώσεων πολιτών, ΜΚΟ, εκπροσώπων της βιομηχανίας, κοινωνικών και παραγωγικών φορέων.
Η στρατηγική θέτει ως στόχο τη βιώσιμη (κυκλική) παραγωγή και χρήση των πλαστικών καθώς και την πρόληψη και αντιμετώπιση της εκτεταμένης ρύπανσης και περιβαλλοντικής επιβάρυνσης από πλαστικά απόβλητα.
Εδώ και πολλά χρόνια η παραγωγή και χρήση των πλαστικών, είναι θέμα δημόσιας συζήτησης ενώ η διαμόρφωση πολιτικών τόσο στο πεδίο της βιώσιμης παραγωγής και κατανάλωσης, όσο και στη διαχείριση αποβλήτων λαμβάνει υπόψη τα πλαστικά ως μεγάλη προτεραιότητα.

Γιατί όμως είναι απαραίτητη η διαμόρφωση και εφαρμογή μιας στρατηγικής για τα πλαστικά και πώς αυτή η στρατηγική μπορεί να συμβάλει στην κυκλική οικονομία;

Για να απαντήσουμε στο παραπάνω ερώτημα είναι χρήσιμο να δούμε πρώτα τα δεδομένα. Σύμφωνα με την αναλυτική έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής θα πρέπει να λάβουμε υπόψη τα εξής:
  • Η παγκόσμια παραγωγή πλαστικών έχει σημειώσει ραγδαία αύξηση τις τελευταίες δεκαετίες και αναμένεται να ακολουθήσει την ίδια αυξητική πορεία τις επόμενες. Από το 1960 ως σήμερα έχει εικοσαπλασιαστεί, φτάνοντας τους 322 εκ. τόνους το 2015. Σε είκοσι χρόνια αναμένεται να διπλασιαστεί εκ νέου.
  • Κάθε χρόνο στην Ευρώπη παράγονται 25,8 εκ. τόνοι πλαστικών αποβλήτων, ενώ περίπου το 60% είναι πλαστικές συσκευασίες. Από αυτά λιγότερα από 30% ανακυκλώνονται, περίπου 31% θάβονται σε ΧΥΤ και 39% καίγονται σε μονάδες καύσης απορριμμάτων (η ταφή τους μειώνεται με τα χρόνια αλλά αυξάνεται η καύση και όχι η ανακύκλωση).
  • Σύμφωνα με υπολογισμούς, περίπου 95% της αξίας των πλαστικών συσκευασιών που κοστολογείται σε 70-100 δισ. ευρώ ανά έτος, χάνεται μετά από ένα σύντομο κύκλο ζωής (ιδίως όταν πρόκειται για πλαστικά μιας χρήσης).
  • Η ζήτηση για ανακυκλωμένο πλαστικό στην Ευρώπη κυμαίνεται σε πολύ χαμηλά επίπεδα, γύρω στο 6% της συνολικής ζήτησης για πλαστικές πρώτες ύλες. Η αξία των δευτερογενών πλαστικών καθώς και οι επενδύσεις σε μονάδες ανακύκλωσης πλαστικών είναι πολύ χαμηλές.
  • Η έλλειψη κυκλικής παραγωγής και χρήσης των πλαστικών ενισχύει την κλιματική αλλαγή λόγω αυξημένων εκπομπών αερίων θερμοκηπίου. Υπολογίζεται ότι περίπου 400 εκ. τόνοι CO2 παράγονται κάθε χρόνο σε παγκόσμιο επίπεδο, εξαιτίας της παραγωγής και καύσης πλαστικών. Αν ανακυκλώναμε το σύνολο των πλαστικών αποβλήτων θα εξοικονομούσαμε 3.5 δις βαρέλια αργού πετρελαίου.
  • Σε παγκόσμια κλίμακα, έως το 4% της παραγωγής πλαστικών, δηλαδή 13 εκ. τόνοι, καταλήγουν στους ωκεανούς κάθε χρόνο – μια τεράστια επιβάρυνση για τα θαλάσσια οικοσυστήματα! Το κόστος της θαλάσσιας ρύπανσης από πλαστικά ανέρχεται σε 8 δις δολάρια κάθε χρόνο. Στην Ευρώπη αντίστοιχα τα πλαστικά απόβλητα που καταλήγουν στις θάλασσες είναι 150.000 – 500.000 τόνοι ετησίως. Πολλά από αυτά ρυπαίνουν ευαίσθητα θαλάσσια οικοσυστήματα όπως η Μεσόγειος και η Αρκτική. Η οικονομική ζημιά στην αλιεία είναι τεράστια, της τάξης του 1% των συνολικών εσόδων της.
  • 85% των σκουπιδιών που συλλέγονται σε θάλασσες και ακτές είναι πλαστικά – συνήθως μιας χρήσης, όπως πλαστικές σακούλες, πλαστικά κύπελλα, καπάκια, καλαμάκια, πλαστικά ποτήρια και πιάτα. Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στα μικροπλαστικά (θραύσματα διαμέτρου μικρότερης από 5 mm), εξαιτίας της περιβαλλοντικής επικινδυνότητας τους: τα μικροπλαστικά καταναλώνονται από θαλάσσια είδη και επιβαρύνουν την τροφική αλυσίδα (καταλήγοντας στο πιάτο μας), ενώ μικροπλαστικά ανιχνεύονται πλέον και στο πόσιμο νερό καθώς και στην ατμόσφαιρα, με απροσδιόριστες επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία. Στην Ευρώπη, 000 έως 300.000 τόνοι μικροπλαστικών καταλήγουν στο περιβάλλον κάθε χρόνο!
Ενώ λοιπόν τα πλαστικά έχουν χρήσιμες ιδιότητες και λειτουργίες (όπως για παράδειγμα η χρήση τους για την ασφαλή αποθήκευση και μεταφορά τροφίμων και ποτών), ο τρόπος που παράγονται, χρησιμοποιούνται και διατίθενται μετά το τέλος ζωής τους απέχει πολύ από ένα βιώσιμο – κυκλικό μοντέλο.
Κατά συνέπεια, ο επανασχεδιασμός ολόκληρης της αλυσίδας παραγωγής, χρήσης πλαστικών και διαχείρισης των πλαστικών αποβλήτων, με κριτήρια την εύκολη επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση τους, θα φέρει όχι μόνο περιβαλλοντικά οφέλη αλλά και μεγάλη αύξηση της απασχόλησης – βιώσιμη ανάπτυξη. Έως και 200.000 νέες θέσεις εργασίας μπορούν να δημιουργηθούν στην Ευρώπη μόνο στην αλυσίδα σχεδιασμού, παραγωγής, συλλογής, ανακύκλωσης πλαστικών αν υιοθετήσουμε ένα κυκλικό μοντέλο. Επίσης, είναι φανερό ότι τα πλαστικά μιας χρήσης δεν είναι συμβατά με το κυκλικό μοντέλο, άρα στόχος είναι η σταδιακή εξάλειψη τους.

Ποιοι είναι οι κυριότεροι στόχοι της νέας στρατηγικής για τα πλαστικά:

 Όλα τα πλαστικά προϊόντα/συσκευασίες να σχεδιάζονται έτσι ώστε να είναι ανθεκτικά, επαναχρησιμοποιούμενα, ή εύκολα ανακυκλώσιμα. Έως το 2030 όλες οι πλαστικές συσκευασίες πρέπει να είναι είτε επαναχρησιμοποιούμενες ή ανακυκλώσιμες με ευνοϊκούς οικονομικούς όρους.
  • Έως το 2030 τουλάχιστον το 50% των πλαστικών αποβλήτων πρέπει συλλέγεται μέσω συστημάτων χωριστής συλλογής και η δυναμικότητα της ανακύκλωσης να είναι τετραπλάσια σε σχέση με το 2015, δημιουργώντας 000 νέες θέσεις εργασίας στις χώρες της Ε.Ε.
  • Πλήρης κατάργηση των εξαγωγών χαμηλής ποιότητας πλαστικών σε χώρες εκτός της Ε.Ε. Η ποιότητα των συλλεγόμενων πλαστικών αναβαθμίζεται μέσω της χωριστής συλλογής τους.
  • Η χημική βιομηχανία σε συνεργασία με τη βιομηχανία ανακύκλωσης πλαστικών αναπτύσσει νέες εφαρμογές για τη διάθεση των ανακυκλωμένων πλαστικών. Εκτιμάται ότι αν εφαρμοστεί η στρατηγική, η ζήτηση των ανακυκλωμένων πλαστικών θα τετραπλασιαστεί σε σχέση με το 2015.
  • Η επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση των πλαστικών θα συμβάλλει στη μείωση εκπομπών αερίων θερμοκηπίου και την απεξάρτηση της Ε.Ε. από τα ορυκτά καύσιμα. Συγχρόνως, η Ευρώπη διατηρεί την πρωτοπορία στην ανάπτυξη νέων τεχνολογιών για την ανακύκλωση των πλαστικών. Η βιομηχανία πλαστικών γίνεται έτσι πιο ανταγωνιστική.
  • Πρόληψη της παραγωγής πλαστικών αποβλήτων. Η εφαρμογή της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για τη μείωση της χρήσης της πλαστικής σακούλας μιας χρήσης, σε πολλά κράτη μέλη (και στην Ελλάδα), είναι ένα επιτυχημένο μοντέλο με πολύ θετικά αποτελέσματα.
  • Καθαρές θάλασσες και ακτές με τη μείωση των πλαστικών αποβλήτων και την αποτελεσματική συλλογή τους για ανακύκλωση. Περιορισμός της χρήσης και πρόληψη της ρύπανσης από μικροπλαστικά καθώς και αξιολόγηση των επιπτώσεων τους στην δημόσια υγεία και στα οικοσυστήματα. Απορρύπανση των θαλασσών από πλαστικά απόβλητα με χρήση νέων τεχνολογιών.
  • Αύξηση των επενδύσεων και οικονομική υποστήριξη για καινοτόμα πλαστικά προϊόντα πολλών χρήσεων. Η Ε.Ε. θα παρέχει υποστήριξη σε όλα τα κράτη μέλη για την πρόληψη πλαστικών αποβλήτων στην πηγή, ενώ προβλέπεται και χρηματοδότηση 100 εκ. ευρώ για την ανάπτυξη καινοτόμων πλαστικών που είναι επαναχρησιμοποιούμενα ή εύκολα ανακυκλώσιμα.
Οι Ευρωπαίοι πολίτες, οι κυβερνήσεις και η βιομηχανία υποστηρίζουν σήμερα τη μετάβαση σε ένα κυκλικό οικονομικό μοντέλο για τα πλαστικά, αναγνωρίζοντας τους περιβαλλοντικούς κινδύνους και την απώλεια εσόδων και θέσεων εργασίας που συνδέονται με το παρόν μοντέλο. Αυτό δημιουργεί ευνοϊκές προϋποθέσεις για να προχωρήσουμε μπροστά.